"De dood marcheerde met ons mee",schreef ik vorig jaar op mijn websiteblog. De dood marcheerde mee in Kroatië en Herzegovina bedoelde ik daarmee. Natuurlijk wist ik ook dat de dood niet had haltgehouden bij de grenzen van dat naargeestige land. Dat land dat toebehoort aan de geesten van de dode strijders die als mistflarden tussen de bomen van de bossen bewegen en voortjakkeren op de kale heuvels wanneer de koude wind ze opschrikt. Ik wist dat de dood zich niet laat vangen. Niet door de grenzen van een land. Niet door de tijd die verstrijkt. Niet door het bedwingen van de allesverterende angst voor die dood die al in ons zit wanneer we geboren worden en meelift op ons leven. Het leven voor de dood.

In mijn boeken Soldaat voor een ander, delen 1 en 2 staan de verhalen en interviews met soldaten die vochten in de legers van een ander. Oude soldaten meestal, maar ook jongere.

Al snel na het interview met Ies Lipschits, die overlevende, die kleine jongen uit Rotterdam die alles werd ontnomen, die Machal-soldaat en intellectueel, die oude man die in de zon zat en mij zo nieuwsgierig observeerde, hoorde ik dat hij was overleden. Ik voelde mij schuldig. Schuldig omdat ik die dood in zijn ogen al had gezien en toch zijn verhaal nog had willen schrijven. Toen ik zijn verhaal had geschreven en zo vaak had gelezen hoopte ik dat hij nog veel ouder zou worden. Toen ik zijn boekje 'Onbestelbaar' had gelezen, met opdracht aan mij gericht, vroeg ik mij af hoe een mens nog geluk kon kennen na die diefstal van zijn leven.

Twee jaar geleden overleed ook Piet de Wit, de adjudant van het Vreemdelingenlegioen die niet meer wilde meewerken aan een interview maar toch al zoveel had verteld. Deze harde man, echte strijder, frontsoldaat had tegenover mij gezeten op zijn stoel met kussens. Ik had de lach gezien in zijn ogen wanneer hij me weer een schelmenstreek had verteld over zijn tijd in Indochina. Ik had wel gezien hoe oud Piet was. Maar tegelijk was het ondenkbaar dat Piet kon sterven.

Dit jaar stierf ook Lou Custers. Indië-veteraan en oud-legionair. De lange Limburger had net een kamer gekregen in Bronbeek. Hij was onder de zijnen. Ik herinner me nog het interview dat ik met hem had. Urenlang. Urenlang ging het bijna uitsluitend over Indochina. Wat daar allemaal was gebeurt. En later nog Marokko. En nog even Algerije. Maar die lange Limburger was overal goed doorgekomen en wie verwacht dan dat hij sterft?

Nog vorig jaar interviewde ik Jacques Bles uit Amstelveen. Ook hij diende in het Israelische leger. Heel in het begin. Toen het een avontuur was. Nu zat meneer Bles in zijn keurige flat in Amstelveen en keek naar buiten. Naar beneden, waar het gewone leven zich afspeelde. Een paar maanden geleden vertelde zijn vrouw me per mail dat hij was overleden.

En dan oud-legionair Van Hooff. Wil van Hooff wilde zich door mij laten interviewen voor mijn boek over Nederlanders in het Franse Vreemdelingenlegioen, maar stierf aan kanker voordat het zover kwam. Weer voelde ik mij schuldig, want hij had het graag gewild. Alleen ik dacht van niet en wilde niet aandringen. "Sans rancune, Vive la Legion, LEGIO PATRIA NOSTRA.", was één van de laatste dingen die Wil schreef. Een oude soldaat van 71 jaar.

Dat zoveel mensen zouden overlijden die ik had geïnterviewd was niet helemaal onbegrijpelijk. Het waren immers allemaal oude mensen. Oude soldaten, oude krijgers. Maar er zit meer tussen de dood op een slagveld en een dood als oude man.

"In mijn dromen ben ik in gevaar. Ik ben in een besneeuwd bos, bij het leger, ik kan niet weg en ik kan nooit winnen. Het doet me denken aan mijn tijd in de Balkan. We waren een klein groepje in onbekend terrein en wisten niet waar de vijand was, helemaal afhankelijk van een lokale gids. Andere groepen zoals de First Dutch werden gepakt en vermoord. Ik heb ongeveer één keer per week last van een angstaanval, deze duurt ongeveer een uur. Ik ben dan gesloten, bang om te bewegen, het voelt als shock, ik verstijf, ben bang voor anderen, maar durf niet weg. Ik heb het dan warm, en voel dat al mijn lichaamsfuncties langzamer gaan. Precies hetzelfde gevoel als toen ik had na die ene gevechtsactie in Kroatië. In zo’n geval ga ik meestal maar naar bed."

Toen de oorlog tussen Kroatië en de door Serviërs gedomineerde republiek Joegoslavië uitbrak keek de wereld de andere kant op. Ondanks zijn enorme angst, ondanks zijn twijfels, ondanks alles deed Joost dat niet. Joost vocht mee en waagde zijn leven. Toen hij dacht dat hij had overleefd besefte hij pas dat de dood zijn leven had verruild en elke nacht tegen hem lachte. Joost van Dijk is 43 jaar geworden.

Beste Joost, ik hoop dat er licht schijnt waar je bent.

condoleances:

　http://www.mensenlinq.nl/mensenlinq/overlijdendg/site/advertentie/detail?pid=2830867